محمد بن هندوشاه نخجوانى

مقدمهء مصحح 22

صحاح الفرس ( فارسى )

نسخه بطور كامل باقى مانده است و همين مقدمه است كه هر نوع ابهام در باب صحاح الفرس را از بين مىبرد و مانند پلى رابطهء فرهنگهاى پيش از قرن هشتم را با فرهنگهاى بعدى برقرار مىسازد چون اين با دو كتاب ديگر يعنى با منتخب فرس ميرزا ابراهيم ( تأليف در سال 996 ) و كتاب انيس - العشاق در يك جا جلد شده و به نظر مىرسد كه صفحات اول منتخب فرس را نيز كاتب صحاح الفرس نوشته است و از طرفى نام كاتب سيد على و نام پدر او سيد عبد العلى است از اين جهت تاريخ كتابت نسخه را حد اكثر هزار و بيست ( 1020 ) دانسته‌اند و نظر استاد راهنما فروزانفر نيز چنين است . اما آقاى دكتر مهدى بيانى تاريخ كتابت نسخه را كهنتر حدس زده و گفته‌اند ( 920 ) و حتى ( 820 ) هم توان خواند . « 1 » قسمتى از صفحات كتاب كرم خورده است بطورى كه گاهى به متن كتاب رسيده و كلمات را ناخوانا كرده است . اين نسخه فقط قسمتى از بابها و تمام واو را ندارد و احيانا بعضى لغات هم از آن افتاده است با اين حال نسبت به دو نسخهء ديگر كامل‌تر است . اغلاط كتابتى در آن كم نيست ولى از حيث مندرجات در كمال اعتبار و اهميت است و نام هيچ‌يك از شاعرانى كه در نيمه دوم قرن هشتم هجرى و از آن ببعد مىزيسته‌اند در آن نيامده است . با مقايسه با مندرجات وفايى كمىهايى از حيث شواهد در آن ديده مىشود . 2 - د : اين نسخه بقطع رقعى و با جلد مقوايى است . روىهم‌رفته 106 صفحه دارد فاقد ديباچهء كتاب است . هر صفحه از 20 تا 23 سطر كتابت دارد . پشت صفحات اول و آخر آن مطالب متفرقى از قبيل سورهء توحيد و سورهء الحمد نوشته شده و در آن ميان اين عبارت جلب توجه مىكند : اين يادگار از مال عليجان تفرشى فى سنهء 1298 ه . اين كتاب لغت از مال عليجان و از ميرزا محمد حسين خلف مرحمت‌پناه حاجى ابو الحسن فى سنهء 1298 ه . از ابواب اصلى كتاب قسمتى از باب « با » و تمام بابهاى « جيم » و « چيم » و قسمتى از باب « خا » و قسمتى از باب « غين » و تمام بابهاى « فا » و « قاف » و « گاف » و « لام » و « ميم » را ندارد و از باب « نون » هم تا آخر كتاب لغاتى از آن افتاده و اكثرا فاقد شواهد است اما در قسمت بابهاى اوايل كتاب اضافاتى نسبت به نسخهء ط دارد كه با مراجعه بمتن حاضر مىتوان بدان وقوف يافت . عناوين اين نسخه نيز با جوهر قرمز نوشته شده است . تاريخ كتابت ندارد . 3 - ك اين نسخه هم بقطع رقعى است اما قطع آن از نسخه‌هاى ط و د اندكى كوچكتر است

--> ( 1 ) - آقاى دكتر مهدى بيانى دلايل خود را مبنى بر قدمت بيشتر اين نسخه باينجانب چنين گفته‌اند : اولا كاغذ نسخهء صحاح الفرس از كاغذ نسخهء منتخب فرس كهن‌تر است و با آن تفاوت دارد . ثانيا كاتب نسخهء منتخب فرس در آخر كتاب تصريح دارد كه شخصى بنام محمد رضا بوده است . ثالثا با اينكه نام كاتب سيد على و پدر او سيد عبد العلى بوده معلوم نيست كه اين اسامى قطعا از دورهء صفويه معمول شده باشد و كاتب با داشتن اسم سيد على معلوم نيست غير شيعى نباشد زيرا در نوشتن درود صلى اللّه عليه و سلم از آوردن « و آله » خوددارى كرده است . رابعا چند صفحهء اول كتاب منتخب فرس معلوم نيست كه به خط كاتب صحاح الفرس باشد و بيشتر مىنمايد كه تقليدى از آنست . ايشان از طرز نقطه‌گذارى كاتب صحاح الفرس و مقايسهء آن با نقطه‌گذارى كاتب منتخب فرس و انيس العشاق استنتاجاتى كرده‌اند و روىهم‌رفته اظهار داشته‌اند كه تاريخ كتابت اين نسخه بايد قديم‌تر از 1020 باشد . نظر ايشان عينا آورده شد .